PFAS overal aanwezig in Friese wateren: wij roepen op tot totaalverbod PFAS

• geplaatst op 17 juni 2026 om 11:08

Wij maken ons grote zorgen en roepen het Rijk op om maatregelen te nemen. Met als belangrijkste actie het instellen van een Europees totaalverbod op PFAS. De Unie van Waterschappen pleit hier al langere tijd voor. Elke dag uitstel levert onomkeerbare schade op.

Wat zijn PFAS?

PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn door de mens gemaakte stoffen die water-, vet- en vuilafstotend zijn. Ze breken nauwelijks af, zijn niet of slecht te verwijderen en zijn schadelijk voor mens en milieu. Daarom staan ze bekend als ‘forever chemicals’ en Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS).

PFAS komt voor in alle Friese wateren

Sinds 2024 kan ons laboratorium ruim dertig veelvoorkomende PFAS meten. De uitkomsten zijn duidelijk: PFAS wordt in alle onderzochte wateren aangetroffen én overschrijdt de bestaande normen. Dat geldt voor grote wateren en poldersloten.

Op sommige plekken zijn de concentraties extreem hoog. Rond de militaire vliegbasis Leeuwarden is sprake van één van de grootste PFAS-vervuilingen van Nederland. In het aangrenzende water meten wij waarden tot wel 900 keer boven de norm. De vervuiling verspreidt zich naar een gebied van meer dan 1100 hectare.

Ook elders in Fryslân is het beeld zorgwekkend. In alle onderzochte grotere wateren overschrijden de waarden de normen, met een factor tussen 1 en 10. In vrijwel alle poldersloten ligt de concentratie PFOS (een vorm van PFAS) boven de norm.

Onderzoek van provincie Fryslân laat bovendien zien dat PFAS structureel aanwezig is in het grondwater. Overschrijdingen komen al voor in diepere lagen.

PFAS vinden wij ook bijna altijd in afvalwater. Uit gezamenlijk onderzoek van ons en de Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO) blijkt dat 48 van de 50 onderzochte bedrijven PFAS (in meetbare concentraties) lozen op het riool.

Daarnaast komt trifluorazijnzuur (TFA) veel voor. Dit is een zeer mobiele en nauwelijks afbreekbare PFAS-variant. Verhoogde concentraties meten wij vooral in akkerbouwgebieden. De afbraak van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen tot TFA zien wij nadrukkelijk als een belangrijke oorzaak.

Grote zorgen

De gevolgen voor waterkwaliteit, natuur en volksgezondheid zijn groot, zegt Monique Plantinga, dagelijks bestuurslid Wetterskip Fryslân. ‘Wat we zien is ronduit zorgwekkend. PFAS zit overal en vaak in te hoge concentraties in ons watersysteem. Deze stoffen verdwijnen niet en blijven zich ophopen. Daardoor komt ook het halen van de Europese waterkwaliteitsdoelen steeds verder onder druk te staan. Tegelijk verwachten we strengere eisen voor afvalwaterzuivering. Dat betekent forse kosten voor waterschappen, bijvoorbeeld voor sanering en nieuwe zuiveringstechnieken.’

Oproep aan het Rijk

Volgens Plantinga is ingrijpen noodzakelijk: ‘Zonder maatregelen worden de problemen alleen maar groter. Dit kunnen en willen we als waterschap niet alleen oplossen. Het Rijk moet ook zijn verantwoordelijkheid nemen. De PFAS-kraan moet dicht.’

Wij pleiten daarom samen met andere Nederlandse waterschappen voor aanpak bij de bron: een Europees totaalverbod op PFAS en strengere regels en toezicht om lozingen door bedrijven te voorkomen en te verminderen.

Ook vinden wij dat er een landelijk opruimfonds moet komen voor sanering van ernstig vervuilde locaties.

‘Alleen met stevige landelijke en Europese maatregelen kunnen we verdere vervuiling stoppen en ons watersysteem beschermen voor toekomstige generaties’, aldus Plantinga.

Het overzicht van alle PFAS-onderzoeken in Fryslân hebben wij recent gedeeld met ons dagelijks bestuur.

De PFAS-vervuiling van de Jelsumer Feart bij de militaire vliegbasis Leeuwarden is één van de grootste PFAS-vervuilingen van Nederland. Foto: Wetterskip Fryslân.